Przewodnik otwiera żelazną kratę, a hałas niesie się przez trzy piętra. W bloku cel nie ma żadnej scenografii: zardzewiałe żelazne łóżka, odpadający tynk, przedmioty osobiste pozostawione tam, gdzie były. W jednym pomieszczeniu wciąż jest sala operacyjna. Z okien widać zatokę, niebieską i bardzo szeroką, i ten kontrast to jedyne, co to miejsce wyjaśnia ci bez słów.
Palazzo d’Avalos to najtrudniejsze zwiedzanie na Procidzie i nie jest relaksujące. Zbudowany w XVI wieku jako rezydencja panów wyspy, za Burbonów stał się szkołą wojskową, a potem więzieniem królestwa: funkcja penitencjarna od 1830 roku, ostateczne zamknięcie w 1988 roku. Sto czterdzieści lat więzienia na szczycie wyspy, która dziś żyje z turystyki.
Pałac, który stał się więzieniem
Kompleks zbudowali w XVI wieku d’Avalosowie, namiestnicy Procidy aż do XVIII wieku, według projektu architektów Cavagni i Tortellego i z woli kardynała Innica d’Avalos – tego samego, któremu przypisuje się system obronny Terra Murata. Od początku był więc narzędziem władzy, a nie domem wypoczynkowym.
Burbonowie przekształcili go najpierw w królewską szkołę wojskową, a potem w więzienie. Przekształcenie w zakład karny datuje się na 1830 rok i trwa do 1988 roku. Państwo nabyło kompleks w 2013 roku, po renowacji, a zwiedzanie z przewodnikiem rozpoczęło się w 2016 roku.
Wyjaśnienie dotyczące adresu, bo wywołuje zamieszanie: źródła podają Via Terra Murata 33, a OpenStreetMap umieszcza go przy Via Borgo. To ten sam kompleks, na szczycie otoczonej murami wioski: kieruj się oznaczeniami do Terra Murata, a nie pomylisz się.
To nie jeden budynek
Słowo „palazzo” wprowadza w błąd. To, co tu jest, to małe zamknięte miasteczko: pałac, dziedziniec, koszary strażników, blok cel pojedynczych, kwatery weteranów, izba chorych, dom naczelnika i pola uprawne, na których pracowali więźniowie.
Idąc przez nie, rozumiesz, że więzienie nie było budynkiem, lecz samowystarczalnym systemem z własną gospodarką. Fakt, który zostaje w pamięci, jest taki: po stu czterdziestu latach działalności penitencjarnej prawie każda rodzina na Procidzie wciąż przechowuje jakiś przedmiot wykonany w więzieniu. To nie folklor – to powód, dla którego na wyspie o tym miejscu nie mówi się z dystansem.
Wśród cel jest też współczesna instalacja, 7.0 autorstwa Alfreda Pirriego. Działa albo nie, zależnie od tego, ile sztuki w miejscach pamięci jesteś w stanie znieść: reakcje zwiedzających są podzielone i warto o tym wiedzieć z góry.
Co zobaczysz dziś
W czerwcu 2025 roku kompleks został ponownie otwarty ze stałą ekspozycją Non ho aspettato altro che il giorno pieno, w ramach projektu „Ecosistema Palazzo d’Avalos”. Jest sala wideo z filmem dokumentalnym Terra Murata Domenica Palmy, co jest najlepszym sposobem, by uporządkować to, co właśnie zobaczyłeś.
Burmistrz, Dino Ambrosino, wskazał tę renowację jako główne dziedzictwo roku, w którym wyspa była włoską stolicą kultury, w 2022 roku. To jego ocena, a nie nasz fakt, ale jasno pokazuje, ile wyspa w to zainwestowała.
Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, po rezerwacji co najmniej dwa dni wcześniej, przy minimum dwóch i maksimum dwudziestu osobach, i trwa około godziny. Nie wchodzi się samemu i nie chodzi się swobodnie po bloku cel.
Godziny otwarcia i ceny
Godziny otwarcia nie są wiarygodne. Znaleźliśmy trzy różne kalendarze w trzech różnych źródłach: weekendy z jednym terminem o 11:00; codzienne otwarcie rano; oraz układ, który dodaje sobotnie popołudnie i całą niedzielę. Nie wybieramy żadnego z nich. Napisz na [email protected] i poproś o potwierdzenie dnia i godziny, zanim podejmiesz wspinaczkę.
Cena jest za to pewna: 13.00 EUR od osoby. Do szóstego roku życia nic się nie płaci, a dla przedziału wiekowego 7-14 lat jest zniżka, której wysokości nie udało nam się zweryfikować: zapytaj o nią przy rezerwacji.
Praktyczna kwestia jest taka. Terra Murata leży na szczycie wyspy, podejście z Corricelli jest strome i bez cienia, a zastanie zamkniętej bramy po kwadransie schodów to rozczarowanie, którego można uniknąć. Zarezerwuj, zdobądź pisemne potwierdzenie i wejdź na górę z nim w kieszeni.
Jak się przygotować
Warto przyjść, wiedząc, na co się patrzy, bo zwiedzanie jest intensywne i trwa tylko godzinę. Wystarczą dwie daty: 1830, gdy pałac staje się więzieniem, i 1988, gdy przestaje nim być. Wszystko, co zobaczysz, mieści się pomiędzy nimi.
Spodziewaj się miejsca pozostawionego takim, jakie było, a nie odrestaurowanego na błysk. Tynk się łuszczy, ramy łóżek są zardzewiałe, w niektórych pomieszczeniach jest kurz. To wybór kuratorski i się broni: odmalowane więzienie nic by ci nie powiedziało. Kto szuka uporządkowanego muzeum z podpisami wszędzie i klimatyzacją, nie znajdzie go tutaj.
Ostatnia rzecz, która na Procidzie ma znaczenie. Wiele osób na wyspie miało krewnego, który tu pracował, jako strażnik albo urzędnik, a więźniowie byli częścią gospodarki miasteczka. Jeśli podczas zwiedzania ktoś miejscowy doda jakieś wspomnienie, posłuchaj: to ta część, której żadna tablica nie zapisuje.
Jak dotrzeć i z czym połączyć
Wchodzi się pieszo z Corricelli albo autobusami C1 i L1 z pętli w Marina Grande: aktualne linie i rozkłady znajdziesz w poradniku o poruszaniu się po Procidzie. Trasa nie nadaje się dla wózków inwalidzkich, podobnie jak nie w pełni wnętrze kompleksu.
Gdy już jesteś na górze, opactwo San Michele jest kilka kroków dalej, a wstęp jest bezpłatny; na grzbiecie w drodze w dół dochodzisz do Santa Margherita Nuova i Casale Vascello. Potem schodzisz zjeść na nabrzeże, gdzie stoliki stoją nad wodą: Caracalè to jeden z adresów przy małym porcie.
Pełna trasa między górną a dolną wioską jest w spacerze Terra Murata-Corricella. Jeśli masz dwa dni, więzienie dobrze pasuje na poranek drugiego: zajrzyj do planu na dwa dni.


