Cultuur

Elsa Morante en L’isola di Arturo: wat er op Procida van over is


Procida is het decor van een roman die heel veel Italiaanse lezers kennen. Wat het eiland bewaart, is echter minder dan wat men je vertelt.

Een oude pocket die omgekeerd op een stenen vensterbank ligt naast een leesbril
Het oostelijke deel van de havenkade: van hieruit steek je over naar het strand Lingua en naar de spiaggia dell’Asino.

Wie op Procida aankomt met een verhaal in het hoofd, komt bijna altijd met twee: Il Postino, dat een film is, en L’isola di Arturo [Het eiland van Arturo], het boek van Elsa Morante dat zich op dit eiland afspeelt. Het verschil tussen de twee is enorm en het loont om dat meteen duidelijk te maken. Van de film zijn er identificeerbare, herkenbare en geverifieerde plekken, te beginnen met het strand Pozzo Vecchio. Van de roman blijft een decor over: het eiland als geheel, één genoemd stuk kust en een heel concrete culturele erfenis die de naam van een literaire prijs draagt. Er is geen huis van Arturo met een plaquette erop, en wie je er een aanwijst, fantaseert erop los.

Deze pagina probeert iets eenvoudigs en ongebruikelijks te doen: zeggen wat gedocumenteerd is, wat eilandpraat is en wat we je niet vertellen omdat we het niet hebben kunnen controleren. De plot van het boek staat hier bijvoorbeeld niet: als je het niet hebt gelezen, lees het, er is geen kortere weg.

Wat gedocumenteerd is

Drie dingen, weinig maar solide.

  • De roman speelt zich af op Procida. Het is geen willekeurig eiland in de golf en ook geen verzonnen eiland met een andere naam: het is dit eiland, met deze naam.
  • De spiaggia dell’Asino komt in het boek voor. Het is de enige precieze plek op het eiland die onze bronnen rechtstreeks met de tekst verbinden, en ook de enige die wij als zodanig aanwijzen.
  • Uit de roman is een literaire prijs ontstaan, de Premio Procida — Isola di Arturo — Elsa Morante, opgericht in februari 1986, enkele maanden na de dood van de schrijfster. Hij bestaat nog steeds en is het meest levendige deel van de erfenis.

Al het andere — welk gebouw het huis van de hoofdpersoon zou zijn, welk hoekje van het dorp met welke bladzijde zou overeenkomen — doet de ronde op het eiland en in de gidsen, maar wordt door geen van de bronnen die we hebben gebruikt gedocumenteerd. We behandelen het als wat het is: mondelinge overlevering, die haar eigen waarde heeft maar geen bewijs is.

De spiaggia dell’Asino, het enige adres

Het ligt aan het oostelijke uiteinde van de kade van Marina Grande, vlak tegen het strand Lingua: vanaf de Lingua loop je er te voet naartoe. De Lingua bereik je via het verlengde van Via Roma of via een trap die afdaalt vanaf Via Bartolomeo Pagano, een paar minuten van de veerbootkade.

Laten we het zonder omhaal zeggen: het is geen goede stranddag. De Lingua is piepklein, zonder voorzieningen en zonder schaduw, met kiezels of heel grof zand, afhankelijk van wie het beschrijft, met een bodem die meteen steil afloopt en een werkende haven ernaast. Je gaat er om een andere reden heen: het kijkt uit op het vasteland en Monte di Procida, en in het laatste uur daglicht kleuren het water en de kust aan de overkant roze. Als je een literair rondje over het eiland maakt, is dit het moment ervoor, en een halfuur is genoeg.

Eén waarschuwing over het gebruik van deze plek. Wie iets verwacht dat voor bezoekers is ingericht — een bord, een in steen gebeiteld citaat, een bewegwijzerde route — zal het niet vinden. Hier geldt dezelfde regel als bij de Pozzo Vecchio: ter plaatse is er niets voor de bezoeker gebouwd, en wie de tekst in zijn hoofd heeft, ziet het een, wie dat niet heeft, ziet een strandje naast een haven.

De prijs die uit het boek ontstond, in 1986

Het is het meest concrete deel van dit verhaal, en het deel dat de gidsen het minst vertellen. De Premio Procida — Isola di Arturo — Elsa Morante werd opgericht in februari 1986, enkele maanden na de dood van de schrijfster, als uitdrukkelijk eerbetoon aan de roman die zich op het eiland afspeelt. Onder de initiatiefnemers noemen de bronnen Gabriella Sica, Walter Pedullà en Paolo Volponi.

Hij wordt georganiseerd door de Comune di Procida — Assessorato alla Cultura, onder de hoge bescherming van het Presidentschap van de Republiek. Het is dus geen particulier of commercieel initiatief: het is een gemeentelijke prijs die een eiland van iets meer dan tienduizend inwoners al veertig jaar in stand houdt, wat op zich al opmerkelijk is.

Het detail dat ons het meest interesseert, betreft de jury. Sinds de negenentwintigste editie, in 2016, werkt naast de vakjury een lezersjury, geselecteerd door de boekhandels en de scholen van het eiland. Dat betekent dat onder wie beslist ook de Procidanen zijn die lezen, en niet alleen de critici die van buiten komen. De laatste winnaar die we met zekerheid kunnen noemen, is Fabio Stassi, in 2025, met Bebelplatz.

Wat we niet schrijven: de datum van de editie van 2026. We hebben die niet gecontroleerd en het heeft geen zin een geschatte dag te publiceren voor een evenement waar iemand een reis omheen zou willen plannen. Als je het wilt bijwonen, vraag de informatie dan na bij de Comune.

Wat we je niet vertellen, en waarom

Over Morante en Procida circuleert heel wat materiaal uit de tweede hand, en de grens tussen het gedocumenteerde en het aannemelijke is dun. Hier houden we op.

  • Geen plot, geen personages. We vatten de roman niet samen en citeren er geen scènes uit: als we dat uit het hoofd deden, zouden we iets verkeerd hebben, en een fout in de plot in een reisgids is precies het soort detail dat daarna overal rondzingt.
  • Geen biografie. Hoeveel tijd Elsa Morante op het eiland doorbracht, waar ze verbleef, wanneer ze kwam: we hebben geen bronnen die dat vaststellen en we verzinnen het niet.
  • Geen identificatie van gebouwen. Het palazzo dat het huis van de hoofdpersoon zou zijn, is een van de meest herhaalde toeschrijvingen op het eiland. Het komt in geen enkele bron voor die we hebben gecontroleerd.

Het is een lijst van afwezigheden, maar we verkiezen dit boven een pagina vol suggestieve details die een controle niet doorstaan. De roman bestaat, het decor is dit, de rest vult de lezer zelf in.

Het eiland dat leest, vandaag

Interessant is dat het literaire leven op Procida niet bij de prijs is blijven staan. Elk jaar vanaf juni is er Procida Racconta, een festival georganiseerd door uitgeverij Nutrimenti, die sinds 2014 een boekhandel op het eiland heeft, met Chiara Gamberale als artistiek leider. De formule wordt uniek in Italië genoemd: zes auteurs brengen hier een paar dagen door, elk “adopteert” een inwoner van Procida, tekent diens verhaal op en maakt er een ongepubliceerd kort verhaal van, dat op de slotavond in het openbaar wordt voorgelezen in aanwezigheid van de echte hoofdpersoon. De verhalen worden gebundeld in een boek dat elk jaar verschijnt. Eerdere gasten waren onder anderen Concita De Gregorio, Donatella Di Pietrantonio, Fabio Genovesi, Paolo Nori, Michele Bravi, Gavin Francis en Emanuele Trevi. Het vindt plaats op de Piazza Marina Grande en op de Molo di Sopraflutto, de toegang is gratis en het aantal plaatsen is beperkt.

Het festival ontstond binnen het programma van Procida Italiaanse Culturele Hoofdstad 2022, het jaar waarin het eiland — het eerste Italiaanse eiland dat de titel kreeg, aangewezen op 18 januari 2021 — 150 evenementen verspreid over 330 dagen organiseerde met 350 kunstenaars uit 45 landen, onder het motto “Procida, la cultura non isola” [Procida, cultuur isoleert niet]. De meest duurzame erfenis van dat jaar is de restauratie van Palazzo d’Avalos, de voormalige gevangenis van Terra Murata, die in juni 2025 heropende met de permanente installatie “Non ho aspettato altro che il giorno pieno” [Ik heb op niets anders gewacht dan op de volle dag].

Het is goed om dat juist na een verhaal over een roman in gedachten te houden: het beeld van het eiland als een stille, zwevende plek, dat de literatuur mee heeft opgebouwd, bestaat naast een plaats van iets meer dan tienduizend inwoners die festivals organiseert, gebouwen restaureert en publiekelijk discussieert over de eigen gezondheidszorg. Het een sluit het ander niet uit, maar als je alleen voor het eerste komt, mis je de helft van het eiland.

Een halve middag, als je er een rondje van wilt maken

Het is geen officiële route en we doen ook niet alsof. Het is de meest zinvolle manier om de paar plekken die er echt iets mee te maken hebben op een rij te zetten, in twee à drie uur, vanaf de haven.

  1. Marina Grande, de havenkade met de kerk Santa Maria della Pietà: het eerste gebouw dat je ziet als je over zee aankomt, en het is vanaf hier dat het eiland altijd zijn verhaal heeft verteld aan wie aankomt.
  2. De Lingua en de spiaggia dell’Asino, een paar minuten lopen naar het oosten, het mooist in het laatste uur daglicht.
  3. Terra Murata en Palazzo d’Avalos, als je de tijd en de benen hebt: de voormalige gevangenis heeft 140 jaar van het eilandleven getekend, zozeer dat bijna elke Procidaanse familie een voorwerp bewaart dat er binnen is gemaakt. De bezoektijden zijn niet geverifieerd — drie bronnen geven drie verschillende kalenders — en het bezoek is alleen met een gids, op reservering: controleer het voordat je naar boven gaat.
  4. De boekhandel, als je hier in juni bent, en de slotavond van Procida Racconta.

Als je op zoek bent naar de plekken uit de film, is dat een ander verhaal; die staan op de pagina over de plekken uit Il Postino.

Veelgestelde vragen over Elsa Morante en Procida

Waar speelt L’isola di Arturo van Elsa Morante zich af?

Op Procida, in de Golf van Napels. Het eiland is het decor van de roman, en de spiaggia dell’Asino, naast het strand Lingua, komt erin voor.

Kun je de plekken uit de roman bezoeken?

Slechts gedeeltelijk. De enige precieze plek die de bronnen met de tekst verbinden, is de spiaggia dell’Asino, te voet bereikbaar vanaf het strand Lingua. Er is geen bewegwijzerde route en geen huis van de hoofdpersoon dat door controleerbare bronnen is geïdentificeerd.

Waar ligt de spiaggia dell’Asino?

Aan het oostelijke uiteinde van de kade van Marina Grande, grenzend aan het strand Lingua, dat je bereikt via het verlengde van Via Roma of via een trap vanaf Via Bartolomeo Pagano.

Wat is de Premio Procida — Isola di Arturo — Elsa Morante?

Een literaire prijs die in februari 1986 werd opgericht, enkele maanden na de dood van de schrijfster, als eerbetoon aan de roman die zich op het eiland afspeelt. Hij wordt georganiseerd door de Comune di Procida onder de hoge bescherming van het Presidentschap van de Republiek.

Wie won de prijs in 2025?

Fabio Stassi, met Bebelplatz. De datum van de editie van 2026 is niet geverifieerd: daarvoor moet je bij de Comune di Procida navragen.

Is er een lezersjury?

Ja, sinds de negenentwintigste editie in 2016: naast de vakjury is er een lezersjury, geselecteerd door de boekhandels en de scholen van het eiland.

Zijn er andere literaire evenementen op Procida?

Ja, Procida Racconta, in juni, georganiseerd door uitgeverij Nutrimenti met Chiara Gamberale als artistiek leider: zes auteurs adopteren elk een bewoner van het eiland en maken van diens verhaal een ongepubliceerd kort verhaal. Gratis toegang, beperkt aantal plaatsen.

Verder lezen

Officiële bronnen

  1. Comune di Procida — Premio Procida Isola di Arturo Elsa Morante — Oprichting van de prijs in februari 1986, lezersjury vanaf de 29e editie, winnaar 2025
  2. Procida Racconta — Opzet van het festival, locatie, artistieke leiding
  3. VisitProcida — Spiaggia dell’Asino en strand Lingua