Kto przyjeżdża na Procidę z jakąś historią w głowie, niemal zawsze przywozi dwie: Il Postino, czyli film, i L’isola di Arturo [Wyspa Artura], czyli książkę Elsy Morante, której akcja toczy się na tej wyspie. Różnica między nimi jest ogromna i warto ją od razu wyjaśnić. Z filmu pozostały miejsca rozpoznawalne, łatwe do zidentyfikowania i zweryfikowane, począwszy od plaży Pozzo Vecchio. Z powieści pozostała sceneria: wyspa jako całość, jeden wspomniany odcinek wybrzeża i bardzo konkretne dziedzictwo kulturowe, które nosi nazwę nagrody literackiej. Nie ma domu Artura z tablicą pamiątkową, a kto ci go wskazuje, koloryzuje.
Ta strona próbuje zrobić coś prostego i nietypowego: powiedzieć, co jest udokumentowane, co jest wyspiarską gadaniną, a czego wam nie mówimy, bo nie udało nam się tego zweryfikować. Nie ma tu na przykład streszczenia fabuły książki: jeśli jej nie czytałeś, przeczytaj ją, nie ma drogi na skróty.
Co jest udokumentowane
Trzy rzeczy, niewiele, ale solidne.
- Akcja powieści toczy się na Procidzie. To nie jest jakaś bliżej nieokreślona wyspa w zatoce ani wymyślona wyspa o innej nazwie: to ta wyspa, pod tą nazwą.
- W książce pojawia się spiaggia dell’Asino. To jedyne konkretne miejsce na wyspie, które nasze źródła łączą bezpośrednio z tekstem, i zarazem jedyne, które jako takie wskazujemy.
- Z powieści zrodziła się nagroda literacka, Premio Procida — Isola di Arturo — Elsa Morante, ustanowiona w lutym 1986 roku, kilka miesięcy po śmierci pisarki. Istnieje do dziś i jest najżywszą częścią tego dziedzictwa.
Cała reszta — który budynek miałby być domem bohatera, który zakątek wioski miałby odpowiadać której stronie — krąży po wyspie i po przewodnikach, ale nie jest udokumentowana w żadnym ze źródeł, z których korzystaliśmy. Traktujemy to jako to, czym jest: tradycję ustną, która ma swoją wartość, ale nie jest dowodem.
Spiaggia dell’Asino, jedyny adres
Znajduje się na wschodnim krańcu nabrzeża Marina Grande, tuż przy plaży Lingua: z Lingui przechodzi się na nią pieszo. Do Lingui dojdziesz przedłużeniem Via Roma lub schodami schodzącymi z Via Bartolomeo Pagano, kilka minut od nabrzeża promowego.
Powiedzmy to bez retoryki: to nie jest miejsce na udany dzień nad morzem. Lingua jest maleńka, bez infrastruktury i bez cienia, kamienista albo z bardzo gruboziarnistym piaskiem, zależnie od tego, kto ją opisuje, z dnem, które od razu opada, i czynnym portem tuż obok. Przychodzi się tu z innego powodu: plaża patrzy w stronę lądu stałego i Monte di Procida, a w ostatniej godzinie światła woda i przeciwległe wybrzeże robią się różowe. Jeśli obchodzisz wyspę literackim szlakiem, to jest właściwy moment i wystarczy pół godziny.
Jedno zastrzeżenie co do tego miejsca. Kto spodziewa się czegoś przygotowanego — tablicy, cytatu wyrytego w kamieniu, oznakowanej trasy — nie znajdzie tego. Obowiązuje tu ta sama zasada co przy Pozzo Vecchio: na miejscu nie ma niczego zbudowanego dla zwiedzających, a kto ma tekst w głowie, widzi jedno, kto go nie ma, widzi małą plażę obok portu.
Nagroda zrodzona z książki, w 1986 roku
To najbardziej konkretna część tej historii i ta, o której przewodniki mówią najmniej. Premio Procida — Isola di Arturo — Elsa Morante ustanowiono w lutym 1986 roku, kilka miesięcy po śmierci pisarki, jako wyraźny hołd dla powieści, której akcja toczy się na wyspie. Wśród jej pomysłodawców źródła wymieniają Gabriellę Sicę, Waltera Pedullà i Paola Volponiego.
Organizuje ją Comune di Procida — Assessorato alla Cultura pod wysokim patronatem Prezydenta Republiki. Nie jest to więc inicjatywa prywatna ani komercyjna: to nagroda gminna, którą wyspa licząca nieco ponad dziesięć tysięcy mieszkańców utrzymuje od czterdziestu lat, co samo w sobie jest godne uwagi.
Szczegół, który interesuje nas najbardziej, dotyczy jury. Od dwudziestej dziewiątej edycji, w 2016 roku, obok jury fachowego działa jury czytelników wybieranych przez księgarnie i szkoły wyspy. Oznacza to, że wśród decydujących są czytający mieszkańcy Procidy, a nie tylko krytycy przyjeżdżający z zewnątrz. Ostatni laureat, którego możemy wymienić z pewnością, to Fabio Stassi, w 2025 roku, za Bebelplatz.
Czego nie piszemy: daty edycji 2026. Nie zweryfikowaliśmy jej i nie ma sensu publikować przybliżonego dnia wydarzenia, pod które ktoś mógłby chcieć zaplanować podróż. Jeśli chcesz w nim uczestniczyć, o informacje trzeba zapytać w Comune.
Czego wam nie mówimy i dlaczego
O Morante i Procidzie krąży sporo materiałów z drugiej ręki, a granica między udokumentowanym a prawdopodobnym jest cienka. Oto gdzie się zatrzymujemy.
- Bez fabuły, bez postaci. Nie streszczamy powieści ani nie przytaczamy z niej scen: gdybyśmy robili to z pamięci, coś byśmy pomylili, a błąd w fabule w przewodniku turystycznym to taki szczegół, który potem powtarzany jest wszędzie.
- Bez biografii. Ile czasu Elsa Morante spędziła na wyspie, gdzie się zatrzymywała, kiedy przyjeżdżała: nie mamy źródeł, które by to ustalały, i niczego nie wymyślamy.
- Bez identyfikowania budynków. Pałac, który miałby być domem bohatera, to jedno z najczęściej powtarzanych przypisań na wyspie. Nie pojawia się w żadnym ze zweryfikowanych przez nas źródeł.
To lista braków, ale wolimy ją od strony pełnej sugestywnych szczegółów, które nie wytrzymują sprawdzenia. Powieść istnieje, sceneria jest ta, resztę dopowiada czytelnik.
Wyspa, która czyta, dziś
Ciekawe jest to, że życie literackie Procidy nie zatrzymało się na nagrodzie. Co roku od czerwca odbywa się Procida Racconta, festiwal organizowany przez wydawnictwo Nutrimenti, które od 2014 roku prowadzi księgarnię na wyspie, z Chiarą Gamberale jako dyrektorką artystyczną. Formuła jest przedstawiana jako jedyna taka we Włoszech: sześcioro autorów spędza tu kilka dni, każdy „adoptuje” jednego mieszkańca Procidy, zbiera jego historię i zamienia ją w niepublikowane opowiadanie, czytane publicznie podczas wieczoru finałowego w obecności prawdziwego bohatera. Opowiadania trafiają do tomu wydawanego co roku. Wśród dotychczasowych gości byli Concita De Gregorio, Donatella Di Pietrantonio, Fabio Genovesi, Paolo Nori, Michele Bravi, Gavin Francis i Emanuele Trevi. Festiwal odbywa się na Piazza Marina Grande i na Molo di Sopraflutto, wstęp jest wolny, a liczba miejsc ograniczona.
Festiwal narodził się w ramach programu Procida Italian Capital of Culture 2022, roku, w którym wyspa — pierwsza włoska wyspa wyróżniona tym tytułem, przyznanym 18 stycznia 2021 — zorganizowała 150 wydarzeń w ciągu 330 dni z udziałem 350 artystów z 45 krajów, pod hasłem „Procida, la cultura non isola” [Procida, kultura nie izoluje]. Najtrwalszą spuścizną tamtego roku jest odnowienie Palazzo d’Avalos, dawnego więzienia Terra Murata, ponownie otwartego w czerwcu 2025 ze stałą instalacją „Non ho aspettato altro che il giorno pieno” [Nie czekałem na nic innego niż pełny dzień].
Warto o tym pamiętać właśnie po rozmowie o powieści: obraz wyspy jako miejsca nieruchomego, zawieszonego w czasie, który literatura pomogła zbudować, współistnieje z miejscowością liczącą nieco ponad dziesięć tysięcy mieszkańców, która organizuje festiwale, odnawia budynki i publicznie spiera się o własną opiekę zdrowotną. Jedno nie wyklucza drugiego, ale jeśli przyjeżdżasz szukać tylko tego pierwszego, tracisz połowę wyspy.
Pół popołudnia, jeśli chcesz zrobić z tego trasę
To nie jest oficjalna trasa i nie udajemy, że nią jest. To najrozsądniejszy sposób, by ułożyć po kolei tych kilka miejsc, które naprawdę mają z tym coś wspólnego, w dwie lub trzy godziny, zaczynając od portu.
- Marina Grande, nabrzeże portowe z kościołem Santa Maria della Pietà: to pierwszy budynek, jaki widzisz, przypływając od strony morza, i właśnie stąd wyspa zawsze opowiadała swoją historię przybyszom.
- Lingua i spiaggia dell’Asino, kilka minut pieszo na wschód, najlepiej w ostatniej godzinie światła.
- Terra Murata i Palazzo d’Avalos, jeśli masz czas i siłę w nogach: dawne więzienie naznaczyło 140 lat życia wyspy, do tego stopnia, że niemal każda rodzina na Procidzie przechowuje jakiś przedmiot wykonany w jego murach. Godziny zwiedzania nie są zweryfikowane — trzy źródła podają trzy różne kalendarze — a zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, po rezerwacji: sprawdź, zanim tam wejdziesz.
- Księgarnia, jeśli jesteś tu w czerwcu, i wieczór finałowy Procida Racconta.
Jeśli szukasz miejsc filmowych, to inna sprawa i znajdziesz je na stronie o miejscach z filmu Il Postino.

