Weź do ręki cytrynę z Procidy, a pierwsze, co zauważysz, to że waga się nie zgadza. Jest wielka jak duża pomarańcza, skórka jest gruba i blada, a gdy ją przekroisz, zrozumiesz dlaczego: między skórką a miąższem znajduje się biała warstwa o grubości do półtora centymetra, gąbczasta i miękka. W każdej innej włoskiej cytrynie ta część nazywa się albedo, jest gorzka i się ją wyrzuca. Tutaj jest słodka i się ją je. Cała cytrynowa kuchnia Procidy wywodzi się z tej jednej botanicznej różnicy, i to nie jest przewodnikowy szczegół: to powód, dla którego istnieje procidańska sałatka z cytryn, a amalfitańska nie.
Czym jest limone pane
To lokalna odmiana, uprawiana na wyspie w otoczonych murami przydomowych ogrodach i na tarasach za domami. Owoc jest średni lub duży, okrągławy, z grubą, bladożółtą skórką. Miąższ jest soczysty, prawie bez pestek i ledwie kwaśny: spróbuj go samego, a nie wykrzywi ci twarzy tak, jak można się spodziewać po cytrynie.
Nazwa jest opisowa, a nie poetycka. Biała część jest tak dobrze rozwinięta i tak miękka, że po przekrojeniu przypomina miękisz bochenka – pane to po włosku chleb. Mieszkańcy Procidy jedzą ją właśnie tak, w grubych plastrach, ze strużką oliwy i solą, jak jadłoby się pomidora.
Źródła botaniczne podają ją jako prawdopodobną hybrydę pomarańczy gorzkiej i cytronu. Właściwe słowo to prawdopodobną: nie znalazłem opublikowanej charakterystyki genetycznej, która zamykałaby tę kwestię, a kto mówi ci, że sprawa jest przesądzona, zaokrągla w górę.
Dlaczego słodkie albedo zmienia wszystko
Postaw obok siebie trzy cytryny z zatoki. Sfusato z Amalfi ma grube albedo, ale gorzkie: skórka trafia do limoncello, sok na rybę, a biała część do odpadków. Ovale z Sorrento zachowuje się tak samo. Limone pane z Procidy nie: biała część jest słodka i delikatna, o konsystencji czegoś pomiędzy gąbką a białym miąższem arbuza.
Praktyczne konsekwencje są ogromne. Jeśli można jeść albedo, cytryna przestaje być przyprawą i staje się warzywem. Można pokroić ją w duże kawałki i doprawić, a wtedy powstaje surowa przystawka, która w Neapolu, ze zwykłych cytryn, byłaby niejadalna. Można zamienić ją w krem, który sam stanowi nadzienie lingua di Procida. Można zetrzeć ją na pesto i użyć jako bazy do makaronu z owocami morza.
Test do wykonania. Poproś o plaster limone pane i ugryź białą część. Jeśli jest gorzka, to nie jest cytryna z Procidy – to po prostu cytryna.
Co robią z nią kuchnie
Cztery zastosowania, w kolejności, w jakiej faktycznie się na nie natkniesz.
- Insalata di limoni. Grube plastry z albedo, czosnek, cebula, mięta, papryczka chili, oliwa, sól. Lekko rozgniata się ją widelcem. Zaczynała jako sos do chleba i jako dodatek do smażonej ryby.
- Krem cytrynowy. Nadzienie lingua di Procida, podłużnego ciastka, które jest tu śniadaniem przez cały rok.
- Pesto cytrynowe. Baza do linguine z małżami vongole lub omułkami. W Da Girone, w Chiaiolelli, to popisowe danie lokalu.
- Limoncello. Robione ze skórki limone pane. Wiele kuchni podaje je wraz z rachunkiem: w Da Girone przynoszą je bez pytania.
Natkniesz się też na placki z cytryną i bakłażanem, tarte au citron z limone pane w Paname’ oraz parmigiana alla procidana, która nie ma nic wspólnego z cytrynami, ale warta jest dygresji: je się ją warstwa po warstwie, zamiast kroić w plastry, a przed podaniem odpoczywa przez dzień.
Kiedy naprawdę ją znajdziesz
Dojrzewanie trwa od października do marca, ale drzewo kwitnie ponownie i owocuje przez cały rok. Na stołach w restauracjach widać ją przede wszystkim od wiosny do początku lata, gdy sałatka z cytryn trafia do przystawek, a upał sprawia, że ma ona sens.
Jeśli przyjedziesz w sierpniu, i tak ją znajdziesz, bo popyt utrzymuje łańcuch dostaw. Jeśli przyjedziesz w listopadzie, znajdziesz najlepsze owoce i pół restauracji zamkniętych: Procida zimą naprawdę pustoszeje. W takim przypadku wybieraj miejsca otwarte przez cały rok, jak Paname’ w Marina Grande.
Produkcja jest niewielka. Mówimy o wyspie o powierzchni poniżej 4 km² z przydomowymi ogrodami, a nie o przemysłowym łańcuchu dostaw: nie spodziewaj się straganów zastawionych skrzynkami.
P.A.T., a nie DOP: jaka to różnica
Cytryna z Procidy jest wpisana na listę P.A.T., rejestr Tradycyjnych Produktów Rolno-Spożywczych (Prodotti Agroalimentari Tradizionali) regionu Kampania. Nie jest DOP ani IGP.
Ta różnica dotyczy cię jako konsumenta. P.A.T. to regionalny spis produktów wytwarzanych metodami utrwalonymi z czasem: odnotowuje, ale nie chroni nazwy na rynku. DOP lub IGP natomiast tworzą zbiór zasad produkcji i konsorcjum, a każdy, kto używa tej nazwy niezgodnie z zasadami, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności.
W tłumaczeniu: „limone di Procida” napisane w karcie lub na butelce nie jest prawną gwarancją pochodzenia. Nie oznacza to, że ktoś cię oszukuje, oznacza, że trzeba zapytać. Na wyspie to pytanie ma sens; w Neapolu, na przemysłowym limoncello, taki napis niewiele znaczy. Piszę o tym obszerniej w dłuższym tekście o limone pane.
Gdzie zobaczysz, jak rośnie
Nie ma zorganizowanych gajów cytrynowych do zwiedzania. Cytryny rosną w prywatnych ogrodach za murami i dostrzeżesz je podczas spaceru: na podejściu do Terra Murata, na uliczkach w głębi wyspy między Marina Grande a Chiaiolellą, wzdłuż niskich murków ścieżki w stronę Vivary.
To jedna z niewielu rzeczy, dla których warto iść pieszo zamiast brać mikrotaksówkę: rolnicza część Procidy leży w głębi wyspy, a nie na nabrzeżu.


